Warszawski system profilaktyki bezdomności i pomocy osobom bezdomnym

Pod koniec marca w siedzibie Urzędu m.st. Warszawy odbyło się spotkanie, na którym omówiono wyniki badań i rekomendacje zawarte w raporcie „System profilaktyki bezdomności i pomocy osobom bezdomnym w Warszawie”. Poniżej prezentujemy wybrane wyniki badań oraz propozycje różnych możliwych wariantów optymalizacji funkcjonowania systemu pomocy osobom bezdomnym, które były dyskutowane w trakcie spotkania.

Raport został przygotowany przez interdyscyplinarną grupę ekspertów:

  • zespół ekonomiczny (Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego) – prof. dr hab. Krzysztof Opolski, dr Piotr Modzelewski, dr Agata Kocia;
  • zespół prawny (Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie) – dr hab. Piotr Zapadka, dr Katarzyna Roszewska;
  • ekspert ds. społecznych – mgr Marcin Jacek Sochocki (Stowarzyszenie Monar).

W spotkaniu, oprócz przedstawicieli władz stolicy, wzięli udział reprezentanci ośrodków pomocy społecznej i organizacji pozarządowych zajmujących się problematyką wykluczenia społecznego.

Bezdomność w liczbach

W 2013 r. statystyki uwzględniały 1750 osób bezdomnych w Warszawie (patrz tabela); (…) wśród warszawskich bezdomnych 62,2% to osoby przebywające w bezdomności 4 i więcej lat (31,9% – powyżej 10 lat). Wśród klientów placówek noclegowych 61,8% to bezdomni od co najmniej 4 lat (31,7% – 10 i więcej lat); z kolei wśród osób mieszkających w miejscach czasowego przebywania, częściej niż co drugi klient (51,6%) pozostawał w bezdomności 4 i więcej lat, a co piąty – powyżej 10 lat1). O ile inne zaprezentowane w „Raporcie” dane świadczą o względnie dobrym poziomie realizacji usług z zakresu pomocy doraźnej (żywność, ubrania, nocleg itp.), o tyle przytoczone wyniki wskazują na stosunkowo niską skuteczności systemu w readaptacji społecznej osób bezdomnych. Innymi słowy, kluczowym problemem nie jest zapewnienie podstawowego, doraźnego wsparcia, lecz praca socjalna na rzecz wychodzenia z bezdomności.

Bezdomni według czasu pozostawania w sytuacji bezdomności

Okres bezdomności Ogółem Proc. Osoby bezdomne przebywające 7.02.2013 r. w placówkach noclegowych; proc. Osoby bezdomne przebywające 7.02.2013 r. w miejscach czasowego przebywania; proc. Osoby bezdomne przebywające 7.02.2013 r. w miejscach niemieszkalnych; proc.
0–6 miesięcy 153 8,7 8,7 16,1 4,2
7–12 miesięcy 97 5,5 6,5 4,3 1,3
1–3 lat 271 15,5 16,5 12,9 12,1
4–10 lat 530 30,3 30,1 31,2 30,3
Powyżej 10 lat 558 31,9 31,7 20,4 39,8
Brak danych 141 8,1 6,5 15,1 12,1
Razem 1750 100 100 100 100

Oprac. na podst. Sprawozdanie. Badanie bezdomności 7.02.2013, informacje udostępnione przez Urząd m.st. Warszawy, za: K. Opolski, P. Modzelewski, A. Kocia, P. Zapadka, K. Roszewska, M. J. Sochocki, System profilaktyki bezdomności i pomocy osobom bezdomnym w Warszawie, Warszawa, grudzień 2013, s. 21.

Analiza zebranych w trakcie badań danych wskazuje, że instytucjonalizacja problemu bezdomności w stołecznych dzielnicach jest bardzo zróżnicowana. Najwięcej miejsc dla osób bezdomnych zakontraktowanych w schroniskach jest na terenie Woli – 357. Liczba miejsc w innych dzielnicach: Ursus i Białołęka – po 130, Praga Północ – 60, Targówek – 54, Mokotów – 35, Włochy – 25, Wesoła – 24, Praga Południe – 23, pozostałe dzielnice – 0. Nie oznacza to jednak, że problem bezdomności dotyczy wyłącznie tych dzielnic, w których są placówki zapewniające schronienie. Jak zauważają autorzy „Raportu”: Z uwagi na mobilność osób bezdomnych wewnątrz miasta, warto (…) pamiętać, że (…) nie można postrzegać problemu bezdomności jako charakterystycznego wyłącznie dla wybranych dzielnic. Dotyczy on całej stolicy, chociaż w niektórych rejonach jest mniej nasilony2).

Preferowane zmiany

W „Raporcie” przedstawiono wyniki badań ankietowych przeprowadzonych od sierpnia do września 2013 r. wśród pracowników OPS-ów (44 respondentów ze wszystkich – 18 – OPS-ów) oraz placówek (kwestionariusze wypełniło 21 osób z 17 placówek). Ich tematem były opinie na temat preferowanych zmian w systemie pomocy osobom bezdomnym.

Zdaniem 86,4% pracowników OPS-ów i 93,8% respondentów z placówek3) zasadne jest wprowadzenie możliwości zatrudniania osób bezdomnych w wyspecjalizowanych podmiotach poza placówką (na kształt spółdzielni socjalnej, ale dla osób bezdomnych). Usprawnienie systemu udostępniania nieruchomości przez m.st. Warszawa organizacjom pozarządowym działającym na rzecz osób bezdomnych – z tym postulatem zgodziło się 75,0% przedstawicieli OPS-ów i 92,9% pytanych z drugiej grupy, którzy w 81,3% przypadków byli zdania, że na terenie stolicy należy wdrożyć jednolity standard pomocy osobom bezdomnym, 86,4% ankietowanych z OPS-ów zgodziło się z tą opinią. Niewiele mniej respondentów z tej grupy (84,1%) postulowało zwiększenie wsparcia informatycznego zapewniającego wymianę informacji pomiędzy instytucjami działającymi na rzecz osób bezdomnych, wśród przedstawicieli placówek zebrano 81,3% odpowiedzi twierdzących. Niemal wszyscy badani z placówek (93,3%) uznali potrzebę udoskonalenia systemu diagnozy psychiatrycznej, pracownicy OPS-ów – 70,4%. Z kolei ¾ pytanych reprezentantów OPS-ów było zdania, że należy zwiększyć wsparcie merytoryczne i edukacyjne dla pracowników socjalnych, tę opinię podzielało 85,7% przedstawicieli placówek. Za stworzeniem rady złożonej z pracowników socjalnych placówek i OPS-ów, która mogłaby posłużyć jako miejsce wymiany opinii nt. pomocy osobom bezdomnym było 61,3% pytanych z OPS-ów i 88,2% respondentów z drugiej grupy. Bardziej scentralizowany sposób egzekucji należności od gmin ostatniego zameldowania osób bezdomnych (w obrębie m.st. Warszawa) za słuszne rozwiązanie uznało 79,6% pracowników OPS-ów i 68,8% ankietowanych z placówek. Potrzebę położenia większego nacisku na indywidualne programy wychodzenia z bezdomności dostrzegało ¾ pytanych spośród przedstawicieli OPS-ów i 70,6% reprezentantów placówek. Dla 70,5% pracowników OPS-ów ważne było usprawnienie systemu koordynacji pomiędzy jednostkami działającymi na rzecz wychodzenia z bezdomności w Warszawie, pracownicy placówek uznali to za istotne w 68,8% przypadków. Wreszcie co drugi pytany respondent z OPS-ów był za dokonywaniem pełnego wywiadu z osobą bezdomną przez pracowników OPS-ów, za takim rozwiązaniem opowiedziało się 40,0% uczestników pomiaru z drugiej grupy.

Wyniki pokazują, iż panuje zgoda wśród pracowników OPS-ów i placówek, iż konieczne są następujące zmiany: wdrożenie jednolitego standardu pomocy osobom bezdomnym w m.st. Warszawa, położenie większego nacisku na indywidualne programy wychodzenia z bezdomności, zwiększenie wsparcia informatycznego zapewniającego wymianę informacji pomiędzy instytucjami działającymi na rzecz osób bezdomnych, usprawnienie systemu koordynacji pomiędzy jednostkami działającymi na rzecz wychodzenia z bezdomności w Warszawie4). Największe zróżnicowanie opinii pomiędzy badanymi grupami dotyczyły stworzenia rady wymiany opinii, udoskonalenia systemu diagnozy psychiatrycznej i usprawnienia systemu udostępniania nieruchomości przez m.st. Warszawa organizacjom pozarządowym. Jednak zaprezentowane rezultaty wskazują, że w wielu obszarach pracownicy OPS-ów i placówek podobnie postrzegają mocne i słabe strony systemu pomocy osobom bezdomnym w Warszawie.

Opublikowano za zgodą ETOH Fundacji Rozwoju Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych.
Publikacja pierwotna: miesięcznik „Remedium” nr 4/2014.

Przypisy   [ + ]

1. K. Opolski, P. Modzelewski, A. Kocia, P. Zapadka, K. Roszewska, M. J. Sochocki, System profilaktyki bezdomności i pomocy osobom bezdomnym w Warszawie, Warszawa grudzień 2013, s. 19.
2. Tamże, s. 16–17.
3. Odsetki powstały wskutek zsumowania odpowiedzi „zdecydowanie potrzebne”, „potrzebne” i „raczej potrzebne”.
4. Tamże, s. 60.