„Debata” cz.II – wyniki ewaluacji

Po omówieniu elementów programu profilaktyki alkoholowej „Debata” przedstawiamy wyniki jego ewaluacji jakościowej. Ewaluowana edycja różniła się od pierwotnej z 1997/98 r. o autorskie zmiany, których celem było dostosowanie form przekazu do możliwości odbioru współczesnych nastolatków.

Dokonane modyfikacje były na bieżąco weryfikowane przez autora w trakcie realizacji zajęć. Uczestnicy – uczniowie czterech klas szóstych Szkoły Podstawowej nr 2 w Zielonce – byli jednocześnie uczestnikami badań1).

Cele i zastosowane metody

Wspomniane badania służyły także pozyskaniu opinii uczestników na temat sposobu prowadzenia zajęć, w tym zastosowanych form przekazu i postrzegania realizatora oraz sprawdzeniu, czy i w jaki sposób, udział w zajęciach wpływa na posiadany zasób wiedzy i postawy, w tym przekonania normatywne – czyli wyobrażenia na temat tego, co jest uznawane za właściwe i co stanowi normę dla grupy odniesienia, w tym przypadku rówieśników. Istotna była również chęć dowiedzenia się, czy uczniowie mają jakieś propozycje modyfikacji zajęć w stosunku do treści programu i sposobów jego wdrażania.

W badaniu wykorzystano technikę zogniskowanego wywiadu grupowego2) – zostały przeprowadzone dwa focusy – 8 i 5 dni po zakończeniu zajęć, w których uczestniczyło 15 respondentów z trzech klas spośród czterech, których uczniowie uczestniczyli w zajęciach3). Ewaluacja spełniała wymogi ewaluacji zewnętrznej – moderatorami obydwu dyskusji były osoby nie zaangażowane w realizację programu4).

Wyniki

Sposób prowadzenia zajęć

W ocenie uczestników zajęć, sposób pracy prowadzącego umożliwiał otwartą i partnerską komunikację, co ułatwiało swobodę wypowiedzi bez obawy o ocenę ze strony innych i umożliwiało dyskusję na temat zajęć oraz postawy realizatora, dla którego abstynencja alkoholowa jest przykładem drogi, którą można wybrać5)największa [różnica pomiędzy programem, a lekcjami – AG] to była, że mogliśmy powiedzieć wszystko co nam się wydawało6); można było mówić otwarcie co się myśli; [Pan – AG] był bardzo otwarty; na wszystkie pytania odpowiadał; jeszcze Pan mówił dlaczego postanowił nie pić alkoholu, bo ktoś chyba zadał takie pytanie – „dlaczego” i Pan otwarcie powiedział, że właśnie jego tata pił bardzo dużo.

W trakcie rozmów pojawiły się również opinie krytyczne, które dotyczyły treści Programu. Według niektórych uczestników, zdarzało się, że mini wykłady były zbyt długie, co wywoływało ich znużenie – Pan się tak rozgadał, że naprawdę się zaczęliśmy nudzić, ale potem jak zmieniliśmy na nasze rzeczy to już było fajnie; ja bym postawiła szóstkę z minusem [ogólna ocena zajęć w skali szkolnej – AG] ze względu na to takie rozwlekanie niektórych rzeczy, w szczególności tego co akurat wiedzieliśmy. My mówiliśmy, że my to rozumiemy, a Pan chciał nam to jeszcze bardziej wytłumaczyć.

Wpływ zajęć na wiedzę i postawy uczniów

Z badań wynika, że uczestniczenie w zajęciach wiązało się ze wzrostem wiedzy na temat alkoholu i problemów związanych z funkcjonowaniem organizmu, wynikających z jego spożywania. Alkohol zaczął być przez uczniów identyfikowany jako toksyczna substancja chemiczna, negatywnie oddziałująca na różne organy, której spożywanie może prowadzić do uzależnienia i śmierci. Respondenci mówili, że dowiedzieli się, iż picie napojów alkoholowych może być przyczyną różnych zaburzeń zdrowotnych, chorób (np. raka), a regularne ich spożywanie skraca życie. Ponadto, według respondentów, udział w zajęciach ułatwił zrozumienie negatywnego oddziaływania alkoholu na sferę interpersonalną i emocjonalną oraz uświadomił, w jaki sposób spożywanie alkoholu ogranicza rozwój indywidualny: ja się dowiedziałem, że jak bym pił alkohol cały czas to bym miał krótsze życie o piętnaście lat, tego nie wiedziałem i jakie są szkody; a ja nie wiedziałam, że alkohol tak niszczy organizm, że wątrobę niszczy, serce, płuca; generalnie większość rozwodów wśród ludzi wywodzi się z problemów alkoholowych jednego ze współmałżonków i większość generalnie rozwodów jest przez alkohol; gorsze kontakty z ludźmi; utrata pracy; tracenie przyjaciół, utrata przyjaciół; a na plusach było tak, że więcej kolegów się ma; ale kolegów, ale nie przyjaciół.

Wypowiedzi uczestników wskazywały na to, że udział w zajęciach, zgodnie z założeniami Programu, wiązał się ze zmianą postaw i wzmocnił przekonania normatywne. Badani deklarowali trwanie w abstynencji jak najdłużej – najlepiej do czasu osiągnięcia pełnoletności, a także podkreślali znaczenie zachowania umiaru w spożywaniu napojów alkoholowych w przyszłości lub obecnie przez dorosłych: nie pić generalnie dużo alkoholu, jeśli już to mało, rzadko; i generalnie alkohol szkodzi i jak najdalej, jak najpóźniej; myślę, (…) że do osiemnastki nie będę pił w ogóle, a od osiemnastki będę pił, ale to bardzo mało, na jakichś urodzinach u szwagra albo na weselu swoim, a tak to nie będę pił, bo to jest zły wpływ na zdrowie; utkwiło mi chyba najbardziej w pamięci to, że jeżeli już naprawdę chce się korzystać z alkoholu (…), to żeby nie korzystać z tego w takich ogromnych ilościach.

Propozycje modyfikacji

Uwagi respondentów zgłaszane w trakcie wywiadów dotyczyły struktury programu, która, według niektórych, nie była przejrzysta. Według uczniów brakowało spójności pomiędzy poszczególnymi elementami programu, w wyniku czego mieli oni poczucie chaosu: żeby było po kolei, że najpierw jedna rzecz, skończymy ją, dopiero następna, a nie zaczynamy trzydzieści rzeczy naraz; później dokończone, my nie wiemy co dokończone; zaraz dokańczamy, a potem Pan się coś pyta, my nie wiemy co powiedzieć, bo mieliśmy inny temat.

Inne uwagi dotyczyły filmu prezentowanego w trakcie zajęć – „Złoty środek”. Mimo tego, że został on pozytywnie oceniony, jako propozycja alternatywnego wzorca zabawy – bez alkoholu, to jednak zwracano uwagę, że obraz jest już dość stary, zbyt długi, nie zawsze zrozumiały i oparty o mało przejrzysty scenariusz (zwracano też uwagę na niedostateczną jakość techniczną projekcji: no bo tamte to było tak, że przychodziliśmy i nagle była jedna rodzina i pojawia się ta druga (…) i potem jeszcze jedna pani (…) tej wcześniejszej, potem jacyś teściowie; potem wójt, potem nie wiadomo kto; mi się akurat film nie przypadł do gustu, nie zaciekawił mnie jakoś tak specjalnie; dźwięk był jakiś dziwny w tym; ja np. w ogóle nie rozumiałem co mówili. Dopiero później o alkoholowym tym weselu; za szybko mówili, trudno było zrozumieć; to był stary film; mógłby być po prostu nowszy, gdzieś teraz, z tego okresu; bo my generalnie byśmy więcej z niego zrozumieli, myśli.

Pozostałe wypowiedzi dotyczyły dyscypliny i kłopotów z jej utrzymaniem, co według badanych ułatwiłaby zmiana organizacji przestrzeni, tak aby uczniowie siedzieli w kręgu, a nie jak to się dzieje podczas zwykłych lekcji, kiedy siedzą w rzędach zwróceni w stronę nauczyciela: i jedna osoba się odwróciła do drugiej i Pana nie słuchała, a Pan mówił sobie. Raz jedna słuchała, raz druga nie; siedzieliśmy wszyscy w ławkach; jeszcze bardziej, by było gdyby wszyscy siedzieli w takim wielkim kole i w środku jakby były te scenki, to wtedy byłoby takie fajne; wtedy jakby bardziej skupieni bylibyśmy na tym niż na innych rzeczach; no bo były ciekawe zajęcia, w szczególności inne, no ale też, że nie byliśmy w tym kółku, no to to był trochę minus tego, bo wtedy by więcej osób się skupiło i słuchało, ale ogólnie było OK.

Wnioski

Według autora raportu, wyniki uzyskane w trakcie badań świadczą o tym, że sposób pracy prowadzącego i przyjęta przez niego, otwarta i partnerska postawa, umożliwiająca swobodę wypowiedzi bez obaw o ocenę ze strony innych (w tym realizatora), poprzez wytworzenie życzliwej atmosfery, sprzyja osiąganiu celów, istotnych z punktu widzenia założeń programu.

W kontekście relacji uczestników dotyczących trudności ze skupieniem uwagi – mini-wykłady były odbierane jako zbyt długie – autor wskazuje na potrzebę wprowadzenia do programu większej liczby elementów aktywizujących uczestników, takich jak gry czy zabawy dydaktyczne, a także krótkich filmów, które mogłyby uatrakcyjnić przekaz. Ponieważ opinie uczniów na temat filmu wykorzystywanego w trakcie zajęć były niejednorodne – dla części uczniów był interesującą formą przekazu zaskakujących, przykuwających uwagę treści – badani poznawali wzorzec zbiorowego świętowania, który nie mieścił się w nurcie kultury dominującej (wesela bez alkoholu) i zarazem wpisywał się w główne przesłanie programu. Z kolei dla innej grupy wypowiadających się osób „Złoty środek” był nieatrakcyjny („za stary”), niespójny i czasem niejasny7) – autor sugeruje zastąpienie go innym.

Przytoczone powyżej wyniki świadczą o tym, że „Debata” została uznana przez uczniów za interesujący program, a uczestniczenie w nim wiązało się z korzystnymi zmianami, które zapewne można by wzmocnić wprowadzając opisane modyfikacje.

Autorka jest socjologiem, doktorantką w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Realizatorka badań społecznych, głównie z zakresu edukacji, profilaktyki, promocji zdrowia oraz ewaluacji.

Opublikowano za zgodą ETOH Fundacji Rozwoju Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych.
Publikacja pierwotna: miesięcznik „Remedium” nr 2/2013.

Przypisy   [ + ]

1. Opracowano na podstawie: Sochocki M. J., Jakościowa ewaluacja realizacji programu profilaktycznego „Debata” z uczniami klas szóstych szkoły podstawowej – prezentacja wyników badania [w:] Sochocki M. J., Raporty z badań ewaluacyjnych realizacji programów profilaktycznych z uczniami Szkoły Podstawowej nr 2 im. Mikołaja Kopernika i Zespołu Szkół im. Prezydenta Ignacego Mościckiego w Zielonce w okresie grudzień 2009 – styczeń 2010, Warszawa, grudzień 2009. Raport został udostępniony dzięki uprzejmości Bartłomieja Domagały – prezesa Fundacji „Kolos”, na zlecenie której zostały przeprowadzone badania.
2. FGI, focus group interview – dyskusja kierowana.
3. Młodzież jednej z klas, ze względu na obowiązki szkolne, nie mogła uczestniczyć w badaniu.
4. Autorka niniejszego artykułu oraz Marcin J. Sochocki – autor badań i „Raportu”, o którym mowa w przypisie nr 1.
5. Chodzi o „świadectwo trzeźwości”, o którym więcej w poprzedniej części artykułu.
6. M. J. Sochocki, Jakościowa ewaluacja…, dz. cyt., s. 7. Kursywą zostały zaznaczone wszystkie wypowiedzi uczestników dyskusji.
7. Tamże, s. 14. M. J. Sochocki, Jakościowa ewaluacja…, dz. cyt., s. 7