Warszawscy nauczyciele o profilaktyce i niewłaściwych zachowaniach uczniów

W 2011 r. na zlecenie Biura Polityki Społecznej Urzędu m. st. Warszawy przeprowadzono badanie pt. „Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną w Warszawie w ocenie nauczycieli”. Poniżej prezentujemy wybrane wyniki dotyczące realizacji profilaktyki w szkołach oraz form agresji uczniów wobec nauczycieli.

Badania przeprowadzono wśród pedagogów, psychologów szkolnych, wychowawców klas 3 gimnazjum oraz klas 2 szkół ponadgimnazjalnych z terenu Warszawy (149 osób), za pośrednictwem anonimowych wywiadów indywidualnych. Równolegle, w wylosowanych szkołach, przeprowadzono pomiary ankietowe wzorowane na metodologii ESPAD wśród uczniów1).
Realizatorem badań był Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Uczestnicy badań

W próbie znalazło się 50 wychowawców klas 3 gimnazjów (34%), 54 wychowawców klas 2 szkół ponadgimnazjalnych (36%) oraz psychologowie/pedagodzy szkolni: 21 (14%) – z gimnazjów i 24 (16%) – ze szkół ponadgimnazjalnych. Prezentowane niżej dane zostały zróżnicowane i dotyczą odpowiedzi wychowawców (N=104) oraz całej próby (N=149).

Tematyka programów profilaktycznych

Wychowawcy klas proszeni byli o wskazanie tematyki programów profilaktycznych realizowanych w klasach w okresie 12 miesięcy. Respondenci z gimnazjów najczęściej wskazywali na programy dotyczące picia alkoholu przez młodzież (86%) oraz dotyczące sięgania po narkotyki (86%). W dalszej kolejności wymieniano projekty z zakresu przeciwdziałania agresji i przemocy rówieśniczej (80%), dotyczące palenia papierosów (72%) oraz cyberprzemocy (51%). Odmiennie wyglądały deklaracje wychowawców ze szkół ponadgimnazjalnych: 71% – programy na temat używania narkotyków; 63% – palenia papierosów; 57% – picia alkoholu; 55% – agresji i przemocy wśród młodzieży; 25% – cyberprzemocy.

Tylko kilkoro wychowawców z gimnazjów i kilkoro ze szkół ponadgimnazjalnych zadeklarowało, iż w ramach zajęć profilaktycznych poruszano także inne niż wymienione powyżej tematy, dotyczące np. HIV/AIDS, używania tzw. dopalaczy i in.

Subiektywna ocena przydatności zajęć profilaktycznych dla uczniów

Grupę wychowawców, którzy zadeklarowali, że w ciągu roku prowadzono zajęcia profilaktyczne, poproszono o dokonanie ewaluacji ich przydatności dla uczniów. Badani posługiwali się skalą od 1 (ocena najniższa) do 6 (ocena najwyższa).

W przypadku programów dotyczących szkód związanych z paleniem papierosów przez młodzież, średnia arytmetyczna osiągnęła poziom 4,5 w gimnazjach (N=43) i 4,4 w szkołach ponadgimnazjalnych (N=33). Ocena przydatności programów z zakresu szkód związanych z piciem alkoholu: w obu typach szkół odnotowano takie same średnie – 4,5 (N=43, N=33). Ewaluacja dotycząca programów odnoszących się do szkód związanych z używaniem narkotyków: 4,6 (gimnazja, N=41), 4,8 (szkoły ponadgimnazjalne, N=33). Zajęcia na temat agresji i przemocy rówieśniczej: 4,7 (gimnazja, N=41), 4,9 (szkoły ponadgimnazjalne, N=33). Programy z zakresu cyberprzemocy: 4,7 (gimnazja, N= 41), 5,2 (szkoły ponadgimnazjalne, N=33).

Ocena własnej wiedzy na temat wpływu substancji psychoaktywnych na zdrowie

Spośród respondentów z gimnazjów (N=71) 96% uznało, że ma wystarczającą wiedzę na temat wpływu alkoholu na zdrowie; w szkołach ponadgimnazjalnych (N=78) odnotowano 91% takich odpowiedzi. W przypadku autoewaluacji dotyczącej wiedzy z zakresu wpływu palenia papierosów na zdrowie 97% badanych z gimnazjów i 95% spośród respondentów pracujących w szkołach ponadgimnazjalnych zadeklarowało wystarczającą wiedzę. Takich odpowiedzi odnoszących się do wiedzy na temat wpływu używania narkotyków było (odpowiednio): 87% i 79%.

Ocena własnej wiedzy na temat programów profilaktycznych

Badani najczęściej deklarowali, że mają wystarczającą wiedzę na temat programów profilaktycznych dla młodzieży dotyczących alkoholu: 76% – gimnazja (N=71) i 72% (szkoły ponadgimnazjalne (N=78). Takie same wskazania odnotowano w przypadku autoewaluacji wiedzy na temat programów profilaktycznych dotyczących palenia papierosów. Najniższe odsetki takich deklaracji odnotowano w odniesieniu do własnej wiedzy na temat programów z zakresu używania narkotyków (odpowiednio) – 66% i 58% (wskazania na odpowiedź „mam niewystarczającą wiedzę”: gimnazja – 23%, szkoły ponadgimnazjalne – 22%; „trudno powiedzieć”: 11% – gimnazja, 20% – szkoły ponadgimnazjalne).

Rozpowszechnienie różnych form agresji wobec nauczycieli w ocenie respondentów

W tabeli zaprezentowano różne, zdefiniowane przez badaczy, formy zachowań agresywnych uczniów wobec nauczycieli2). Do najczęściej spotykanych form agresji i niesubordynacji należy lekceważenie (okazywanie braku szacunku), ignorowanie poleceń, niestosowane zachowywanie się wskazujące na możliwość bycia pod wpływem substancji psychoaktywnych i nieprzyjemne komentarze. Sporadycznie deklarowano doświadczanie takich zachowań, jak: groźby ze strony uczniów, przemoc fizyczna, niszczenie mienia nauczycieli, czy cyberprzemoc. Oczywiście należy pamiętać, że znaczenie różnych wymienionych w tabeli zachowań jest niewspółmierne i np. nawet jednostkowe przypadki szarpania czy uderzania nauczycieli należy analizować w innym wymiarze niż odmowę wykonania polecenia.

Rozpowszechnienie różnych form agresji uczniów wobec nauczycieli w gimnazjach (N=71) i szkołach ponadgimnazjalnych (N=77); w proc.

Zachowania Szkoła Nigdy Raz lub dwa razy Kilka razy Raz w miesiącu Raz w tygodniu Prawie codziennie lub codziennie
Uczeń okazywał lekceważenie, brak szacunku Gimn. 27 42 20 3 5 3
Szkoły ponadgimn. 36 39 17 4 3 1
Uczeń ignorował lub odmówił wykonania polecenia Gimn. 20 38 31 3 7 1
Szkoły ponadgimn. 38 25 25 5 6 1
Zachowywał się tak, jakby był pod wpływem alkoholu (środków psychoakt.) Gimn. 60 34 6 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 54 27 12 4 3 0
Nieprzyjemnie skomentował wypowiedzi, przejęzyczenia Gimn. 48 22 24 6 0 0
Szkoły ponadgimn. 53 29 13 3 1 1
Uczeń użył obraźliwych/wulgarnych słów Gimn. 69 27 4 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 79 13 8 0 0 0
Uczeń groził Pani/Panu Gimn. 99 1 0 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 92 5 3 0 0 0
Popchnął, szarpną lub uderzył Panią/Pana Gimn. 99 1 0 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 99 1 0 0 0 0
Uczeń niszczył rzeczy należące do Pani/Pana Gimn. 97 3 0 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 97 3 0 0 0 0
Uczeń był agresywny wobec Pani/Pana w Internecie Gimn. 93 7 0 0 0 0
Szkoły ponadgimn. 95 4 1 0 0 0

Oprac. na podst. Raport z badania „Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną w Warszawie w ocenie nauczycieli”, IPZ PTP, Warszawa październik 2011, s. 101, 103.

Opublikowano za zgodą ETOH Fundacji Rozwoju Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych.
Publikacja pierwotna: miesięcznik „Remedium” nr 4/2012.

Przypisy   [ + ]

1. Konsultacja naukowa projektu: prof. n. dr hab. Jerzy Mellibruda, SWPS w Warszawie. Koordynacja i realizacja badań: Bogusław Prajsner, IPZ w Warszawie. Wnioski i rekomendacje: dr Jacek Pyżalski, Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi.
Raport dostępny jest na: http://politykaspoleczna.um.warszawa.pl/sites/politykaspoleczna.um.warszawa.pl/files/artykuly/zalaczniki/raport_nauczyciele_2011_warszawa.pdf [Dostęp 01.04.2012].
2. Ciekawe, że wśród nich znalazła się odmowa wykonania polecenia, co samo w sobie nie jest jednoznaczne, uczniowie mają przecież prawo odmowy wykonywania poleceń, które uznają za niewłaściwe (np. naruszające ich granice) lub sprzeczne z własnym światopoglądem. Podobnie rzecz się ma w przypadku umieszczenia na liście nieprzyjemnych komentarzy – uczniowie mają przecież prawo do krytyki niewłaściwych zachowań czy pomyłek nauczycieli, nawet wówczas, gdy pedagodzy uznają ją za nieprzyjemną.