„Fantastyczne Możliwości” – cz. II

Drugi etap adaptacji programu „Fantastyczne możliwości” to ocena jego wstępnej wersji przeprowadzonej w kilku klasach dwóch warszawskich szkół1).

Drugi etap adaptacji zrealizowano w latach 2001-2002. Jego celem było uzyskanie informacji, czy program wymaga dalszej modyfikacji. Realizacji FM podjęły się cztery nauczycielki, które wcześniej prowadziły Program Domowych Detektywów. W realizację programu zostali zaangażowani szkolni pedagodzy mający udzielać pomocy i wsparcia nauczycielkom. Realizatorzy zostali przeszkoleni przez członków zespołu badawczego. W programie wzięli udział uczniowie z klas piątych – N=37 i szóstych – N=51 wraz z rodzicami.

Badania objęły obserwację ośmiu zajęć w klasach, wywiad grupowy z realizatorami programu, wywiady grupowe z liderami rówieśniczymi, ankiety audytoryjne przeprowadzone wśród uczniów oraz badania ankietowe rodziców.

Obserwacja zajęć została przeprowadzona przez członków zespołu badawczego w dwóch klasach piątych i dwóch klasach szóstych podczas wszystkich zajęć. Ocenie poddano czas trwania zajęć, zachowania wszystkich ich uczestników: od uczniów, poprzez liderów po nauczycieli; obserwacji podlegały także modyfikacje wprowadzane przez nauczycieli.

Wywiad grupowy z realizatorami programu został przeprowadzony zaraz po jego zakończeniu. Uczestniczyły w nim nauczycielki oraz wspomniani wcześniej pedagodzy, a jego celem było uzyskanie informacji na temat całego programu, jego poszczególnych elementów, materiałów wykorzystywanych w trakcie zajęć oraz prowadzenia zajęć. Wywiady grupowe z liderami rówieśniczymi objęły liderów z klas piątych (N=8) i szóstych (N=8). Ich głównym celem było uzyskanie odpowiedzi na pytanie o to, jak respondenci oceniają program i zadania realizowane w prowadzonych przez siebie w grupach.

Badania ankietowe przeprowadzone wśród uczniów – (N=88) miały charakter anonimowy i zostały zrealizowane bezpośrednio po zakończeniu programu. Respondenci mieli w nich ocenić program jako całość, poszczególne jego elementy oraz swoją aktywność w domowej części programu.

Badaniami ankietowymi rodziców objęto 21 osób. Dane zostały zebrane za pomocą anonimowej ankiety, którą uczniowie zanieśli swoim rodzicom do wypełnienia z prośbą, aby została ona odesłana do zespołu badawczego. Dzięki niej zebrano informacje na temat tego czy rodzice zapoznali się z przeznaczonymi dla nich materiałami, a także uzyskano opinie na temat tych materiałów: ich treści, zadań dla par rodzice – dziecko oraz ogólną ocenę programu.

Wyniki przeprowadzonych badań

Nauczycielki wśród mocnych stron programu wymieniły opowiadania czwórki bohaterów, sposób prezentacji tych opowiadań – „amatorskie” nagranie, spotkanie inaugurujące FM czyli Wieczór Fantastycznych Pomysłów. Zwróciły uwagę na to, że program został dobrze odebrany zarówno przez uczniów jak i ich rodziców, a w trakcie samych zajęć młodzież była aktywna i zaangażowana. Do słabych stron respondentki zaliczyły zbyt szybkie tempo pracy, wynikające z obszernych scenariuszy, a także realizację programu bez przerwy przez osiem tygodni co prowadziło, według nich, do znużenia uczniów problematyką alkoholu1.

Odpowiedzi uzyskane od liderów młodzieżowych wskazywały na to, że ich opinie były pozytywne. Ocena liderów z klas młodszych, zarówno na poziomie ogólnym jak i na poziomie poszczególnych zadań, była wyższa niż w klasach starszych. Na pięciopunktowej skali, gdzie 1 oznaczało ocenę najniższą, a 5 maksymalną, piątoklasiści ocenili program na 4,5, a szóstoklasiści na 3,7. Wśród pozytywnych opinii, w obu grupach wiekowych, wymieniono historie głównych bohaterów oraz formy pracy aktywizujące uczniów, takie jak rysowanie czy odgrywanie scenek. Mniejszą aprobatą cieszyły się zadania polegające na zebraniu i podsumowywaniu wypowiedzi koleżanek i kolegów na zadawane w trakcie zajęć pytania. Najniżej oceniono zadanie, którym miało być przeprowadzenie wywiadu z osobą dorosłą. Liderzy zwrócili uwagę, że sposób sformułowania pytań narzuca odpowiedzi, z których wynika, że dorośli sprzeciwiają się piciu alkoholu przez nastolatków. Tym samym wywiady były nudne i prowokowały rodziców do moralizowania, co skutecznie zniechęcało uczniów do ich przeprowadzania2. Jeśli chodzi o ocenę liderów dotyczącą swojej roli w tym programie to ewaluacje były wyższe niż w przypadku oceny programu. Średnia ocen piątoklasistów (na pięciopunktowej skali) wyniosła 5,0, szóstoklasistów – 4,2. Czynniki, które się na to złożyły to fakt bycia „wyróżnionym” oraz możliwość kierowania rówieśnikami. Jednocześnie liderzy zwrócili uwagę, że jest to przy tym zadanie trudne: pojawiają się kłopoty z motywowaniem grupy do pracy oraz z utrzymaniem dyscypliny, szczególnie, gdy przeznaczone do wykonania zadanie uznano za nudne.

A jak został odebrany program przez wszystkich uczniów? Z danych zebranych z ankiet wynika, że respondenci z klas piątych lepiej ocenili program: ¾ było zadowolonych z uczestniczenia w programie, a tylko 5% udzieliło odpowiedzi przeciwnej. W szóstych klasach zadowolonych respondentów było 43%, a niezadowolonych 26%. Jak podają autorzy, wpływ na takie wyniki miały następujące czynniki: niechęć uczniów w jednej z klas do uczestniczenia w programie (demonstracyjne zachowania) oraz zastąpienie osoby prowadzącej przez inną i niezbyt dokładne przygotowywanie się do zajęć, a w konsekwencji nie dość sprawne ich prowadzenie.

W wyniku badań ankietowych rodziców udało się zebrać ankiety jedynie od 24% respondentów. To pozwala sądzić, że były to osoby bardziej zaangażowane w realizację programu. Osoby te przeważnie pozytywnie oceniły program, a wśród jego zalet wymieniły możliwość rozmawiania ze swoimi dziećmi na temat zagrożeń związanych z okresem dorastania, włączanie się w działania profilaktyczne prowadzone przez szkołę oraz wzmacnianie tych działań. To co nie wzbudziło większej aprobaty rodziców to zbyt długie trwanie programu, zbyt duże nagromadzenie treści w zeszytach oraz skoncentrowanie się w programie tylko na jednej substancji psychoaktywnej z pominięciem nikotyny i narkotyków. Zadania, które nie znalazły uznania rodziców to rozmowa z dzieckiem na temat wzajemnych oczekiwań w kolejnym roku szkolnym – został określona jako sztuczna oraz spisanie nazwisk koleżanek i kolegów dziecka wraz z numerami telefonów – większość z rodziców stwierdziła, że już posiada takie informacje3.

Uzyskane w efekcie badań wyniki, sprawiły, że zarówno do części szkolnej programu jak i do części domowej zostały wprowadzone modyfikacje. Zmiany w części szkolnej objęły zbyt obszerne scenariusze lekcji, tak aby nauczyciel był w stanie zrealizować zajęcia w ciągu godziny lekcyjnej. Ponadto w połowie programu wprowadzono tygodniową przerwę na „złapanie oddechu”. Uproszczono i skrócono także zadania polegające na zbieraniu i podsumowywaniu odpowiedzi uczniów. Zmieniono również zadania, w których przekazywano uczniom wiedzę na temat alkoholu, tak aby bardziej zaktywizować odbiorców. Ponadto zostały opracowane nowe zadania wykonywane w domu w parach rodzice – dziecko. Wyniki tych zadań miały przyczynić się do skrócenia scenariuszy lekcji oraz do poszerzenia współpracy we wspomnianych parach. Zadanie, w którym pary miały rozmawiać na temat oczekiwań wobec siebie, zastąpiono rozmową na temat uczuć doświadczanych przez obydwie strony w różnych sytuacjach. Wprowadzono również nowy element – scenariusz zabawy kończącej program, której głównymi organizatorami mieli stać się rodzice. Spotkanie to miało stać się w założeniu zespołu badawczego, okazją do podsumowania oraz wręczania nagród.

W wyniku wprowadzonych modyfikacji powstała kolejna wersja programu, która została poddana pilotażowej ocenie funkcjonowania programu w kilku społecznościach lokalnych w Polsce. Na niej skupię się w następnej części artykułu.

Opublikowano za zgodą ETOH Fundacji Rozwoju Profilaktyki, Edukacji i Terapii Problemów Alkoholowych.
Publikacja pierwotna: miesięcznik „Remedium” nr 12/2010.

Przypisy

  1. Tamże, s. 53.
  2. Tamże, s. 54.
  3. Por. tamże, s. 55.

Przypisy   [ + ]

1. 1. Oprac. na podst.: A. Pisarska, K. Ostaszewski, A. Borucka, K. Okulicz-Kozaryn, K. Bobrowski, Adaptacja amerykańskiego programu profilaktyki alkoholowej Fantastyczne Możliwości – znaczenie ewaluacji procesu i badań jakościowych, „Alkoholizm i Narkomania”, nr 3, t. 18, 2005, s. 43-62.