Czym jest profilaktyka uzależnień

Profilaktyka to świadome działanie, nastawione na jednostki lub grupy społeczne, mające na celu zapobieganie różnorodnym problemom zanim one wystąpią.

Profilaktyka z definicji jest działaniem uprzedzającym a nie naprawczym.
Przykładami problemów, którym próbuje się zapobiegać za pomocą różnych instrumentów (edukacji, szkoleń dla profesjonalistów, polityki społecznej, prawa) są uzależnienia i inne szkody zdrowotne/społeczne wynikające z nadużywania substancji psychoaktywnych, choroby i zaburzenia psychiczne, groźne choroby i infekcje, wypadki drogowe, przedwczesne zgony, niepełnosprawność, marginalizacja, bieda, bezrobocie, przemoc domowa, mobbing w pracy, konflikty z prawem, problemy dzieci i młodzieży w nauce, problemy młodych ludzi w uzyskaniu zatrudnienia itd.

Definicja profilaktyki uzależnień

Termin profilaktyka uzależnień oznacza świadome działanie nastawione na jednostki lub grupy społeczne mające na celu ograniczanie rozmiarów używania lub nadużywania substancji psychoaktywnych oraz zapobieganie różnorodnym problemom z tym związanym zanim one wystąpią.

Przez substancje psychoaktywne rozumiemy najczęściej:

  1. napoje zawierające alkohol etylowy,
  2. wyroby tytoniowe zawierające nikotynę,
  3. nielegalne substancje chemiczne określane jako narkotyki,
  4. niektóre leki, np. leki nasenne,
  5. niektóre substancje chemiczne codziennego użytku np. kleje lub rozpuszczalniki,
  6. tzw. nowe substancje psychoaktywne nazwane potocznie dopalaczami.

Do problemów związanych z używaniem i nadużywaniem substancji psychoaktywnych zaliczamy uzależnienia i inne szkody zdrowotne (np. zatrucia, infekcje, zaburzenia psychiczne) oraz inne niepożądane konsekwencje np. wypadki, samobójstwa, przestępstwa, konflikty, zaniedbywanie dzieci i obowiązków rodzinnych, przemoc domową, akty agresji, problemy w relacjach z innymi, problemy w nauce i inne destrukcyjne lub szkodliwe czyny popełniane pod wpływem substancji psychoaktywnych oraz w związku z nimi.

Profilaktyka uzależnień polega na:

  • eliminowaniu lub redukowaniu wpływu znaczących czynników ryzyka używania lub nadużywania substancji psychoaktywnych,
  • lub ich osłabianiu/kompensowaniu poprzez wzmacnianie czynników chroniących.

Dlatego konstruowanie programów profilaktycznych musi uwzględniać wiedzę o czynnikach ryzyka i mechanizmach ich osłabiania. Są to na przykład działania nastawione na opóźnianie wieku inicjacji alkoholowej, ograniczanie dostępności do substancji psychoaktywnych, korygowanie pozytywnych oczekiwań wobec skutków działania substancji itd. (czyli działania zmierzające do wyeliminowania czynników ryzyka).
Jeśli działania profilaktyczne koncentrują się na wzmacnianiu czynników chroniących np. rozwijaniu konstruktywnych zainteresowań, kształtowaniu umiejętności psychospołecznych itd., to ich „profilaktycznym” celem jest zarówno kompensowanie lub redukowanie wpływu czynników ryzyka jak i działania prorozwojowe (wspieranie potencjału rozwojowego odbiorców tych działań).
Wiedza na temat czynników ryzyka i czynników chroniących stanowi podstawę do opracowywania (i ewaluacji) skutecznych programów i strategii profilaktycznych. Dlatego trudno do kwalifikowanych działań profilaktycznych zaliczyć jednorazowe imprezy np. festyny, pikniki, konkursy, turnieje sportowe i inne tego typu eventy, a także objazdowe spektakle profilaktyczne, pogadanki, spotkania z osobami uzależnionymi, ponieważ nie ma dowodów, że eliminują, redukują lub kompensują one istotne czynniki ryzyka używania substancji psychoaktywnych.

W działaniach określanych mianem profilaktyki uzależnień w ostatnich 20 latach nastąpiła istotna zmiana. Polega ona na rezygnacji z tradycyjnego podejścia, które koncentrowało się na uzależnieniu (alkoholizmie, narkomanii, nikotynizmie, lekomanii) jako głównym zagrożeniu związanym z używaniem substancji psychoaktywnych. Jest to związane z coraz lepszą znajomością problemów, jakie wiążą się z używaniem/nadużywaniem tych substancji.
Termin profilaktyka uzależnień pozostał w obiegu publicznym tylko ze względu na to, że umożliwia szybkie porozumiewanie się ludzi i instytucji zajmujących się problematyką szkód zdrowotnych i społecznych związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Adekwatny termin powinien przyjąć niepraktyczną postać profilaktyka szkód zdrowotnych i społecznych związanych z używaniem lub nadużywaniem substancji psychoaktywnych.

Poziomy profilaktyki uzależnień

Profilaktyka uniwersalna – ukierunkowana na całe populacje. Są to działania adresowane do całych grup (populacji) bez względu na stopień indywidualnego ryzyka występowania problemów alkoholowych, papierosowych, narkotykowych lub problemów związanych z innymi substancjami psychoaktywnymi. Ich celem jest zmniejszanie lub eliminowanie czynników ryzyka sprzyjających rozwojowi tych problemów w danej populacji. Działania uniwersalne mogą dotyczyć na przykład populacji dzieci i młodzieży w wieku gimnazjalnym, populacji młodych dorosłych, populacji rodziców posiadających dzieci w wieku szkolnym, itd. Do działań z zakresu profilaktyki uniwersalnej należą szkolne programy profilaktyczne adresowane do całej populacji dzieci wchodzących w okres pierwszych eksperymentów z substancjami psychoaktywnymi, programy podnoszenia umiejętności wychowawczych rodziców dzieci w określonym wieku, programy edukacyjne adresowane do kierowców itd.

Profilaktyka selektywna – ukierunkowana na jednostki i grupy zwiększonego ryzyka. Ten poziom profilaktyki jest adresowany do jednostek lub grup, które ze względu na swoją sytuację społeczną, rodzinną, środowiskową lub uwarunkowania biologiczne są narażone na większe od przeciętnego ryzyko wystąpienia problemów alkoholowych, narkotykowych, papierosowych lub lekowych. Przykładem profilaktyki selektywnej mogą być działania edukacyjne, opiekuńcze i rozwojowe podejmowane wobec dzieci pochodzących z rodzin dysfunkcyjnych, dzieci z rozbitych rodzin, dzieci rodziców chorych psychicznie itd. Działania z tego poziomu profilaktyki są podejmowane ze względu na sam fakt przynależności do takiej grupy, czyli np. bycie dzieckiem osoby uzależnionej od alkoholu, a nie ze względu na występowanie zaburzeń lub problemów psychicznych u takich dzieci. Profilaktyka selektywna jest wiec z definicji przede wszystkim działaniem uprzedzającym, a nie naprawczym.

Profilaktyka wskazująca – ukierunkowana na jednostki lub grupy wysokiego ryzyka, demonstrujące pierwsze symptomy problemów alkoholowych, narkotykowych, pierwsze objawy zaburzeń psychicznych. Są to działania profilaktyczne adresowane do osób (grup osób), które mają bardzo wysoki indywidualny poziom ryzyka rozwoju problemów i jednocześnie demonstrują wczesne symptomy problemów alkoholowych/narkotykowych lub/i innych problemów psychicznych. Nadal jednak są to działania o charakterze profilaktycznym, czyli są podejmowane wobec osób, które nie spełniają kryteriów diagnostycznych zaburzeń lub chorób wymagających leczenia (np. uzależnienie od alkoholu lub narkotyków opisane w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10).
Przykładem profilaktyki wskazującej są zajęcia socjoterapeutyczne dla dzieci, które pochodzą z rodzin dysfunkcjonalnych, przejawiają wysoki poziom agresji i nieprzystosowania w kontaktach z rówieśnikami, a także nadużywają alkoholu lub/i eksperymentują z narkotykami. Do profilaktyki wskazującej można również zaliczyć niektóre działania mające na celu redukcję szkód zdrowotnych lub społecznych u osób nadużywających substancji psychoaktywnych (np. działania edukacyjne i interwencyjne podejmowane przez pracowników socjalnych, pedagogów, wolontariuszy działających w terenie (tzw. party workerów lub street workerów) podejmowane wobec młodzieży, która używa narkotyków i spotyka się w klubach lub innych miejscach zabawy i rekreacji.

Działania, które nie są profilaktyką uzależnień

Leczenie osób uzależnionych, a także postępowanie po zakończeniu leczenia (np. zapobieganie nawrotom w uzależnieniach) nie należy do żadnego z poziomów działań profilaktycznych. Terapia, leczenie, postępowanie po leczeniu stanowią niezbędne kolejne etapy działań w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych i społecznych.

Krzysztof Ostaszewski – ekspert Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, kierownik Pracowni Profilaktyki Młodzieżowej „Pro-M”, adiunkt w Zakładzie Zdrowia Publicznego Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie